Fray Alonso de la Veracruz y la traducción de la Isagoge del humanista Argyrópoulos de Bizancio: búsqueda y propuesta de otra vía de acceso al conocimiento

Contenido principal del artículo

Miguel Ángel Romero Cora

Resumen

Analizo la recepción que, mediante la traducción latina del humanista renacentista Argyrópoulos de Bizancio, hizo fray Alonso de la Veracruz de la Isagoge de Porfirio en su Dialec­tica resolutio (1554). Sostengo que la elección de tal traducción por parte de fray Alonso responde a la búsqueda que éste emprende —y que es común a todos los humanistas como él— por encontrar y proponer otra vía de acceso al conocimiento. Para ello, comparo las traducciones de Argyrópoulos y Boecio y aduzco razones acerca de su diverso carácter estilístico y, sobre todo, filosófico-semántico, que explican por qué fray Alonso optó por la versión de Argyrópoulos.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Detalles del artículo

Cómo citar
Romero Cora, M. Ángel. (2026). Fray Alonso de la Veracruz y la traducción de la Isagoge del humanista Argyrópoulos de Bizancio: búsqueda y propuesta de otra vía de acceso al conocimiento. DIÁNOIA, 71(97), e2217. https://doi.org/10.22201/iifs.18704913e.2026.97.2217
Sección
Artículos
PLUMX Metrics

Citas

Allatius, Leo, 1659, Graecia orthodoxa sive de clericis graecis, vol. 1, Typis Sacrae Congregationis de Propaganda Fide, Roma.

Amonio, 1991, On Aristotle’s Categories, trad. S.M. Cohen y G.B. Matthews, Duckworth, Londres.

Amonio, 1895, In Aristotelis Categorias Commentarius, ed. A. Busse, (Commentaria in Aristotelem Graeca, vol. IV, parte 4), Reimer, Berlín.

Apel, Karl-Otto, 1980, Die Idee der Sprache in der Tradition des Humanismus von Dante bis Vico, Bouvier, Bonn.

Aristóteles, 1590, Aristotelis Stagyrite Dialectica: cum quinque vocibus Porphyrii, trad. I. Argyropoulos, Adamus Mersch, Colonia.

Aristóteles, 1586, Aristotelis Stagiritae, Principis philosophorum, Opera omnia quae pertinent ad inventionem et iudicationem dialecticae, trad. I. Argyropoulos, ed. e impr. Maternus Cholinus, Colonia.

Aristóteles, 1579, Aristotelis Stagiritae, Principis philosophorum, Opera omnia quae pertinent ad inventionem et iudicationem dialecticae, trad. I. Argyropoulos, ed. e impr. Maternus Cholinus, Colonia.

Aristóteles, 1560, Aristotelis Stagiritae, Principis philosophorum, Opera omnia quae pertinent ad inventionem et iudicationem dialecticae, trad. I. Argyropoulos, ed. e impr. Maternus Cholinus, Colonia.

Aristóteles, 1517, Aristotelis Stragyrite Dialectica, cum quinque vocibus Porphyrii, trad. I. Argyropoulos, ed. Ioannes Eck, Johann Miller, Augsburgo.

Aristóteles, 1495, Opera, ed. Aldo Manuzio, Imprenta Aldina, Venecia, 5 vols.

Basilio de Cesarea, 1523, Diui Basilii magni Caesariensis Episcopi eruditissima ope­ra, quorum catalogum in sequenti pagella deprehendes, trad. J. Argyropilus, G. Trapezun, R. Volaterra y Ruffinus Presbyter, In aedibus Eucharii Cervicorni, Colonia.

Beinecke Rare Book and Manuscript Library, ca. 1450, De interpretatione aristotélico (MS 362), Yale University, New Haven. <https://pre1600ms.beinecke.library.yale.edu/docs/pre1600.ms362.htm>[18/10/2025]

Beuchot, Mauricio, 2006, Lógica y metafísica en la Nueva España, UNAM-Instituto de Investigaciones Filosóficas, México.

Beuchot, Mauricio, 1995, “Alonso de la Veracruz en la Universidad de Salamanca: entre el tomismo de Vitoria y el nominalismo de Martínez Silíceo”, Cuadernos Salmantinos de Filosofía, no. 22, pp. 273–286.

Beuchot, Mauricio y Walter Redmond, 1987, Pensamiento y realidad en fray Alonso de la Vera Cruz, UNAM-Instituto de Investigaciones Filológicas, México.

Bibliothèque Nationale de France, s. XI, Manuscrits grecs. Fonds Coislin, MS 330, Département des Manuscrits, París. <https://arca.irht.cnrs.fr/ark:/63955/md17qn59qs8x>

Boecio, 1966, Porphyrii Isagoge translatio Boethii, ed. L. Minio-Paluello y B.G. Dod, Aristoteles Latinus, vol. I, Desclée de Brouwer, Brujas.

Boecio, 1847, Commentaria in Porphyrium a Se translatum, ed. Jacques-Paul

Migne, Patrologia Latina, vol. 64, col. 92, Garnier, París.

Busse, Adolf, 1892, Die neoplatonischen Ausleger der Isagoge des Porphyrius, R. Gaertner, Berlín.

Campos Benítez, Juan Manuel, 2005, “Tomismo y nominalismo en la lógica novohispana”, Revista Española de Filosofía Medieval, no. 12, pp. 135–142. <https://doi.org/10.21071/refime.v12i.8545>

Casiodoro, 1585, Historiae ecclesiasticae tripartitae, s.e., Basilea.

Cicerón, Marco Tulio, 1995, Sobre el supremo bien y el supremo mal. Sobre los oficios, trad. J. Pimentel Álvarez, Universidad Nacional Autónoma de México, México.

De la Plaza y Jaén, Cristóbal Bernardo, 1931, Crónica de la Real y Pontificia Universidad de México, vol. 1, Universidad Nacional Autónoma de México, México.

De Libera, Alain, 1998, Porphyrie, Isagoge, texte grec/translatio Boethii, Vrin, París.

Ernout, Alfred y Antoine Meillet, 1951, Dictionnaire étymologique de la langue latine. Histoire des mots, Klincksieck, París.

Etchegaray Cruz, Adolfo, 1972, “Teoría de la traducción en la antigüedad latina”, Helmántica, vol. 23, nos. 70–72, pp. 493–502. <https://doi.org/10.36576/summa.2821>

Fabricius, Johann Albert, 1966, Bibliotheca Graeca, vol. 3, Georg Olms, Hildesheim.

Garin, Eugenio, 2008 [1966], History of Italian Philosophy, vol. 1, trad. y ed. G.A. Pinton, Rodopi, Ámsterdam/Nueva York.

Gaurico, Pomponio, 1504, Ammonius Hermeae commentaria in quinque voces Porphyrii, ed. Ottaviano Scoto, Venecia.

Gibbon, Edward, 1926 [1781], The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, vol. 7, ed. John Bagnell Bury, Methuen, Londres.

Gilson, Étienne, 1976, La filosofía en la Edad Media. Desde los orígenes patrísticos hasta el fin del siglo xiv, trad. A. Pacios y S. Caballero, Gredos, Madrid.

Girgenti, Giuseppe, 1995, Il pensiero forte di Porfirio. La mediazione tra henologia platonica e ontologia aristotelica, Vita e Pensiero, Milán.

Girgenti, Giuseppe, 1994, Porfirio negli ultimi cinquant’anni. Bibliografia sistematica e ragionata della letteratura primaria e secondaria riguardante il pensiero porfiriano e i suoi influssi storici, Vita e Pensiero, Milán.

Hofmann, Johann Jacob, 1698, Lexicon universale, vols. 1–4, Jacob Hackius, Leiden. <https://archive.org/details/ned-kbn-all-00002577-001>

Kneale, William y Martha Kneale, 1962, The Development of Logic, Clarendon Press, Oxford.

Knuuttila, Simo, 2020, Modalities in Medieval Philosophy, Routledge, Londres/Nueva York.

Larroyo, Francisco, 1970, Historia comparada de la educación en México, Editorial Porrúa, México.

Lewis, Charlton T. y Charles Short, 1945 [1879], A Latin Dictionary, Clarendon Press, Oxford. <https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.147309>

Liddell, Henry George y Robert Scott, 1996 [1843], A Greek-English Lexicon, 9ª. ed., Clarendon Press, Oxford.

Matula, Jozef, 2006, “John Argyropoulos and his Importance for the Latin West”, Acta Universitatis Palackianae Olomucensis. Facultas Philosophica, vol. 32, no. 7, pp. 45–62.

Mercado, Tomás de, 1571, In logicam magnam Aristotelis commentarii, Ferdinandus Diaz, Sevilla.

Moody, Ernest A., 1953, Truth and Consequence in Medieval Logic, North-Holland Publishing Company, Ámsterdam.

Moreno, Marco Arturo, 1986, “Astronomía en el México del siglo xvi”, en Juan José Saldaña (comp.), El perfil de la ciencia en México, Universidad Nacional Autónoma de México, México, pp. 45–68.

Navarro, Bernabé, 1995, “Fray Tomás de Mercado: lineamientos para una teoría de la traducción”, Nova Tellus, vol. 13, pp. 167–180.

Pacius, Julius, 1597, In Porphyrii Isagogen, et Aristotelis Organum commentarius analyticus, Haeredes Andreae Wecheli, Fráncfort del Meno.

Platina, Bartolomeo, 1481, Pontificum Platinae historici Liber de vita Christi ac omnium Pontificum qui hactenus ducenti et viginti duo fuere, Anton Koberger, Núremberg.

Porfirio, 2003, Isagoge. Texto griego, translatio Boethii, intr., trad. y notas Juan José García Norro y Rogelio Rovira, edición trilingüe, Anthropos, Barcelona.

Porfirio, 1892, “Isagoge”, en Adolf Busse (ed.), Die neoplatonischen Ausleger der Isagoge des Porphyrius, Georg Reimer, Berlín.

Porfirio, 1600, Porphyrii Phoenicis Isagoge, id est, introdvctio in Dialecticen. Item Aristotelis Opera omnia, quae pertinent ad inventionem et iudicationem dialecticae. Omnia castigatius quam antehac edita, et ad exemplar Graecum iam secundo diligentissime recognita. Partim Argyropilo Bizantino, partim Boethio Seuerino interprete, In officina Birckmannica/Arnoldus Mylius, Colonia. <https://katalog.ub.uni-freiburg.de/opac/RDSIndexrecord/568075846>

Porfirio, 1590, “Quinque voces” [Isagoge], trad. I. Argyropoulos, en Aristóteles 1590.

Porfirio, 1586, Porphyrii Phoenicis Isagoge, id est, introductio in dialecticen. Item Aristotelis Opera omnia, quae pertinent ad inuentionem et iudicationem dialecticae. Omnia castigatius quam antehac aedita, et ad exemplar Graecum iam secundo diligentissime recognita. Partim Argyropilo Bizantino, partim Boethio Seuerino interprete, Maternus Cholinus, Colonia. [Registro bibliográfico: VD16 P 4307]. <https://katalog.ub.uni-freiburg.de/opac/RDSIndexrecord/568075838>

Porfirio, 1579, Porphyrii Phoenicis Isagoge, id est, Introductio In Dialecticen. Item Aristotelis Opera Omnia, quae pertinent ad inuentionem et iudicationem dialecticae. Omnia castigatius quam antehac aedita, et ad exemplar Graecum iam secundo diligentissime recognita. Partim Argyropilo Bizantino, partim Boethio Seue­rino interprete, Maternus Cholinus, Colonia. [Registro bibliográfico: VD16 P 4305]. <https://katalog.ub.uni-freiburg.de/opac/RDSIndexrecord/56807582X>

Porfirio, 1568, Porphyrii Isagoge, id est, introductio in dialecticen. Item Aristotelis Opera omnia, quae pertinent ad inventionem et ivdicationem dialecticae, Servatius Sassenus, Lovaina [ejemplar localizado en la Universitätsbibliothek Freiburg].

Porfirio, 1560, Porphyrii Phoenicis Isagoge, id est, introductio in dialecticen. Item Aristotelis Stagiritae, Principis philosophorum, Opera omnia quae pertinent ad inventionem et iudicationem dialecticae, Vidua Servatii Sasseni, Lovaina. <https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/DEM3OVDJGHSB4FI5OHTMXC24C72WLX6Y>

Porfirio, 1547, Porphyrii Isagoge, id est, introductio in dialecticen. Item Aristotelis Opera omnia, quae pertinent ad inventionem et iudicationem dialecticae… Partim Argyropilo Bizantino, partim Boethio Severino interprete, Servatius Sassenus, Lovaina [ejemplar localizado en la Universitätsbibliothek Freiburg, Reg. NUC. 465.683]. <https://katalog.ub.uni-freiburg.de/opac/RDSIndex/Search?lookfor=NUC%20465.683&source=homepage&lng=en>

Porfirio, 1495, “Isagoge”, en Aristóteles 1495.

Prantl, Carl, 1855–1870, Geschichte der Logik im Abendlande, 4 vols., S. Hirzel, Leipzig. <https://archive.org/details/geschichtederlog01pran>

Ramírez, Clara Inés, 1995, “Las órdenes religiosas y las cátedras de artes o filosofía en la Real Universidad en el siglo XVI”, en María del Carmen Rovira Gaspar (comp.), El saber novohispano, Universidad Nacional Autónoma de México, México, pp. 297–312.

Rijk, Lambertus Marie de, 1972, Peter of Spain (Petrus Hispanus). Tractatus, Called Afterwards Summule Logicales. First Critical Edition from the Manuscripts with an Introduction, Van Gorcum, Assen.

Rovira Gaspar, María del Carmen, 2007, “Relación entre la parte tercera de la relección Sobre los indios de Vitoria y la cuestión VI del tratado De iusto bello contra indos de Alonso de la Veracruz”, en Carolina Ponce Hernández (coord.),

Innovación y tradición en fray Alonso de la Veracruz, unam-Facultad de Filosofía y Letras, México, pp. 155–180.

Shiel, James, 1985, “The Greek Copy of Porphyrios’ Isagoge Used by Boethius”, en Jürgen Wiesner (comp.), Aristoteles: Werk und Wirkung, vol. 1, Walter de Gruyter, Berlín, pp. 312–340. <https://doi.org/10.1515/9783110849653.312>

Smith, William, 1870 [1849], A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, vols. 1–3, Little, Brown and Company, Boston.

Soto, Domingo de, 1574, In dialecticam Aristotelis commentaria, Dominicus a Portonariis, Salamanca. <https://www.cervantesvirtual.com/obra/reuerendi-patris-dominici-soto-segouiensis-theologi-ordinis-praedicatorum-in-dialecticam-aristotelis-commentarij/>

Uckelman, Sara L., 2009, Modalities in Medieval Logic, tesis doctoral, Universiteit van Amsterdam, Ámsterdam.

Valbuena, Manuel de, 1808, Diccionario universal latino-español, Imprenta Real, Madrid.

Velasco Gómez, Ambrosio, 2022, El devenir de la filosofía mexicana a través de sus tradiciones y controversias, UNAM-Instituto de Investigaciones Filosóficas, México.

Veracruz, Alonso de la, 1557, Physica speculatio, Juan Pablos, México.

Veracruz, Alonso de la, 1554, Dialectica resolutio, Juan Pablos, México.

Veracruz, Alonso de la, en prensa, Dialectica resolutio, ed. crítica Miguel Ángel Romero Cora, UNAM-Facultad de Filosofía y Letras/Instituto de Investigaciones Filosóficas, México.

Victorino, Mario, 1966, “Isagoges fragmenta M. Victorino interprete”, en Lorenzo Minio-Paluello y Bernard G. Dod (eds.), Aristoteles Latinus, vol. I.6–7 (Categoriarum supplementa), Desclée de Brouwer, Brujas, pp. 6–7.

Wenrich, Johann Georg, 1842, De auctorum Graecorum versionibus et commentariis Syriacis, Arabicis, Armeniacis, Persisque commentatio, F.C.G. Vogel, Leipzig.